Repressie (1945-1950)

Tijdens de oorlog werden mensen gedood en dorpen vernield. Zelfs tussen buren werd er oorlog gevoerd: met woorden, pesterijen, verklikking en zelfs met wapens. Er was ongelooflijk onrecht. Iedereen voelde zich emotioneel gekwetst. Na de annexatie hadden de mensen in Eupen-Malmédy bovendien gevochten in het Duitse leger (de Wehrmacht) en dus ook tegen België, dat nu opnieuw hun vaderland was. Ik vraag je: Kan kan zo’n samenleving na de oorlog nog vrede sluiten met zichzelf en met anderen? Hoe kan begaan onrecht bestraft worden? Is gerechtigheid mogelijk na een periode van dergelijke willekeur? Ostbelgien (Oost-België) is een naoorlogse maatschappij waarin heel veel mensen hun eigen boontjes moeten doppen.

In 1945 waren de Eifel en de Ardennen vernield, de streek van Eupen was op maatschappelijk vlak volledig vastgelopen. Er moest gewerkt worden aan de overgang van de oorlog naar de vrede.

Zerstoerung

Uitgestrekte delen van de zuidelijke Oostkantons waren volledig verwoest. De heropbouw drukte een stempel op de naoorlogse tijd. Bron: Rijksarchief Eupen

 

In België werden de jaren na de Tweede Wereldoorlog overheerst door de drang naar gerechtigheid en wraak. Na vier jaar bezetting moesten de collaborateurs rekenschap afleggen en moesten spionnen en verraders veroordeeld worden. Alles wat herinnerde aan de gehate bezetter, moest tot de wortel uitgeroeid worden. Daarbij gooiden veel Belgen het nationaalsocialisme, het Duitse nationalisme, maar ook de Duitse taal en cultuur op één hoop. De goed bedoelde inspanningen voor de denazificatie en het bestraffen van collaborateurs verankerden zich in het collectieve bewustzijn onder de slogans "repressie" (strafrechtelijke vervolging) en "épuration" (zuivering). Vanaf augustus 1944 brak in België een ware zuiveringsgolf los die op hysterie leek en zich vooral tegen de collaborateurs richtte. Die zuivering voltrok zich ook in Frankrijk, Tsjechoslovakije, Polen en veel andere Europese landen.

Die zuiveringsgolf bereikte in september 1944 ook Ostbelgien met zijn ongeveer 60.000 inwoners en het duurde tot de jaren 50 van vorige eeuw voor deze langzaam wegebde. In die periode hielden het Belgische verzet (de zogenaamde Witte Brigade) of de krijgsauditeurs in de gewezen kantons Eupen en Malmédy minstens 6.000 tot 7.000 burgers vast in interneringskampen of gevangenissen. Voor de ca. 60.000 inwoners van de kantons Eupen en Malmédy werden 18.427 gerechtelijke dossiers geopend, 3.201 burgers werden in beschuldiging gesteld, 1.503 burgers werden veroordeeld. Dit was vier keer meer dan het Belgische gemiddelde. Als we ook hun familieleden meetellen, hadden ongeveer 10.000 burgers in 1946 de Belgische nationaliteit moeten verliezen, waarna ze aan Duitsland uitgeleverd hadden moeten worden. Uiteindelijk trof deze maatregel van de Belgische staat, die hiervoor een bijzondere wet goedgekeurd had, "slechts" 461 burgers.

Zimmermann

In Eupen organiseerde de nooit verkozen burgemeester Zimmermann de naoorlogse politiek in de stad. Hij riep onder meer op tot een grootscheepse verklikkingsoperatie. Bron: Rijksarchief Eupen

 

Veel Oost-Belgen verloren geheel of gedeeltelijk, tijdelijk of permanent hun burgerrechten. In 1946 was bijvoorbeeld zowat de helft van de Duitstalige mannen uitgesloten van de verkiezingen. De vrouwen kregen pas stemrecht in 1948. Tot juni 1946 waren meer dan 4.000 burgers grotendeels van het maatschappelijke leven uitgesloten door een negatief attest voor burgerzin. In de bedrijven, overheidsdiensten, verenigingen, enz. werd op identieke wijze gehandeld. Omdat talloze dossiers vernietigd waren of door de Witte Brigade meegenomen worden, hadden de militaire rechtbanken geen of te weinig bewijsmateriaal. De burgemeester van Eupen, Zimmermann, riep de bevolking daarom op tot een grote verklikkingsoperatie.

Was dat rechtvaardig? De Belgische regering had de annexatie van Eupen-Malmédy in 1940 niet erkend, omdat ze in strijd was met het internationale recht. Ze had de overgang van de regio naar Duitsland echter wel stilzwijgend gedoogd of zelfs ondersteund. Na 1945 moest in Ostbelgien een bikkelhard beleid gevoerd worden. Door de interne spanningen omtrent de zuivering leek een bijzondere behandeling nauwelijks mogelijk. Daarom moest men voor de burgerbevolking in Ostbelgien en voor de 8.800 soldaten uit de regio die bij het Duitse leger ingelijfd waren, dezelfde criteria hanteren als voor de inwoners van het bezette België. Daarbij was het bijna onmogelijk om rekening te houden met de bijzondere positie van Ostbelgien.

Michel

Na de Tweede Wereldoorlog was Henri Michel de invloedrijkste mediafiguur. Als hoofdredacteur van Grenz-Echo beoogde hij de integratie van de Duitstalige Belgen in de nationale staat. Tijdens de oorlog was hij naar het concentratiekamp Sachsenhausen weggevoerd. Bron: Rijksarchief Eupen

 

Enerzijds hadden de Belgische autoriteiten meer tijd nodig om het dagelijkse leven van de bevolking van Eupen-Malmédy tijdens het Derde Rijk te begrijpen. Anderzijds klaagden de militaire rechtbanken dat ze talloze klachten tegen mogelijke collaborateurs hadden ontvangen, maar dat het Belgische verzet in de regio zoveel dossiers vernietigd of meegenomen had dat er nauwelijks een juridische basis voor een veroordeling bestond.

Een groot deel van de bevolking ervoer de zuivering als onrechtvaardig. Men was het bijna unaniem eens over de motivering, namelijk dat Ostbelgien niet bezet maar geannexeerd was geweest. In een eerste fase werden er veel vonnissen uitgesproken, deels met heel zware straffen die in beroep heel vaak afgezwakt werden of zelfs vervangen werden door een vrijspraak.

Ook het naoorlogse beleid dat Brussel en het adjunct-arrondissementscommissariaat in Malmédy voor Ostbelgien voerden, werd als onrechtvaardig gezien. De grenzen met Duitsland moesten grotendeels gesloten blijven en de mensen moesten hun blik op België richten. Het was de bedoeling om een op de spits gedreven Belgisch nationalisme te verspreiden en om de Franse taal erdoor te drukken op school en in de overheidsdiensten.

Voor het Belgische deel van de Eifel waren de naoorlogse jaren echter nog om een andere reden belangrijk. In die periode werden de vernielde dorpen materieel heropgebouwd en dat duurde tot de jaren 1960 van vorige eeuw. Terwijl de centraal in België gelegen gemeenten tijdens de oorlog niet al te sterk beschadigd waren, was het oosten van België grotendeels vernield. Door die situatie namen bepaalde gemeenten uit Midden-België het peterschap voor enkele dorpen in Ostbelgien op zich. Met giften in de vorm van levensmiddelen en materiaal lenigden ze de grootste nood.

Grenze

Door middel van maatregelen, zoals de sluiting van de Duits-Belgische grens, moest de plaatselijke bevolking verder in België geïntegreerd worden. Voor de grensbevolking betekende dit een dagelijkse hindernis. Belgisch minister van binnenlandse zaken Auguste Buisseret brengt korte tijd na de oorlog een bezoek aan de grens. Bron: Rijksarchief Eupen

 

De zuivering bleef tot het einde van de jaren 1990 een taboe in de regio. Emotioneel had iedereen die periode anders ervaren en op zijn of haar eigen manier verwerkt. De mensen hadden heel bewust gezwegen over deze periode en ze hadden zich teruggetrokken in hun rol van slachtoffer. Ze beschouwden zichzelf als een slachtoffer van de oorlog door de annexatie, door de inlijving van de soldaten bij de Wehrmacht (het Duitse leger), als slachtoffer van het Ardennenoffensief en als slachtoffer van de zuivering. Pas toen de archieven vrijgegeven werden, verschenen de eerste publicaties die het thema wetenschappelijk onderzochten en beschreven. Het is nog steeds de vraag waarom de zuivering mislukte in haar fundamentele intentie, namelijk gerechtigheid laten geschieden, maar waarom ze er blijkbaar wel in slaagde de vrede te herstellen bij de bevolking.

Dit voorbeeld laat zien dat het voor de rechtbanken in deze buitengewone situatie heel erg moeilijk was om zo recht te spreken dat de meerderheid van de bevolking de vonnissen ook rechtvaardig vond. Ook de burgers konden de daden van hun medeburgers moeilijk correct inschatten. Is dat de reden voor het doodzwijgen van deze periode?
Vandaag zijn we snel geneigd om over iemand anders een oordeel te vellen. In de sociale media worden mensen (anoniem) beschimpt of gepest. Vonnissen van een rechtbank zijn altijd gebaseerd op feiten die men kan begrijpen, of - toch minstens – op aanwijzingen. Welke informatie hebben we in het dagelijkse leven nodig om een eigen mening te vormen en een oordeel te vellen?

 

Leestips:

Christoph Brüll: Belgien im Nachkriegsdeutschland. Besatzung, Annäherung, Ausgleich (1944-1958) [= België in het naoorlogse Duitsland. Bezetting, toenadering, vergelijk (1944-1958)]. Essen 2009.

Christoph Brüll, Els Herrebout, Peter M. Quadflieg (uitg.): Eine ostbelgische „Stunde Null“? Eliten aus Eupen-Malmedy vor und nach 1944 [= Een Oost-Belgisch "zero hour"? Elites uit Eupen-Malmédy voor en na 1944]. Annalen van het symposium in het Rijksarchief in Eupen op 15 september 2012. Brussel 2013 (Belgisch Rijksarchief, bronnen en onderzoeken over de geschiedenis van de Duitstalige België, deel 6).

Carlo Lejeune: Die Säuberung, Bd. 2 [= De zuivering, deel 2]: Hysterie, Wiedereingliederung, Assimilierung (1945-1952) [= Hysterie, reïntegratie, assimilatie (1945-1952)], Büllingen 2007.

Carlo Lejeune: Die Säuberung, Bd. 3 [= De zuivering, deel 3]: Verdrängte Erinnerung – 340 Zeitzeugen berichten [= Onderdrukte herinneringen - 340 ooggetuigen vertellen]. Büllingen 2008.

  • 1945

    Heimkehr

    Heimkehr Kriegsgefangene